- Qui munus publice mandatum accepta pecunia ruperunt, crimine repetundarum postulantur (D. 48, 11, 9) - Dopuszcza się zdzierstwa ten, kto sprawując funkcję publiczną, przyjmuje pieniądze od zainteresowanych.
- Minime sunt mutanda, quae interpretationem certam semper habuerunt (D. 1, 3, 23) - Jak najmniej trzeba zamieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację.
- Qui non facit quod facere debet, videtur facere adversus ea, quia non facit (D. 50, 17, 121) - Jeżeli ktoś nie czyni tego, co czynić powinien, uważa się że czyni preciwnie, ponieważ nie czyni.
- Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis dispositio (ad D. 9, 2, 32 pr.) - W takich samych okolicznościach należy stosować takie same rozwiązania prawne.
- Ius publicum privatorum pactis mutari non potest (D. 2, 14, 38) - Prawo publiczne nie może być zmieniane umowami osób prywatnych.
- Non ex regula ius sumatur, sed ex iure quod est regula fiat (D. 50, 17, 1) - Reguły nie tworzą prawa, lecz sie z niego wywodzą.
- In legibus magis simplicitas quam difficultas placet (I. 2, 23, 7) - W prawie podoba się bardziej prostota niż zawiłość.
- Optima est legum interpres consuetudo (D. 1, 3, 37) - Zwyczaj jest najlepszą wykładnią prawa.
- Ius civile vigilantibus scriptum est (D. 42, 8, 24) - Prawo cywilne jest tworzone dla osób starannych.
- Leges ab omnibus intellegi debent (C. 1, 14, 9) - Ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich.
- Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem (D. 1, 3, 17) - Znać prawa to nie znaczy trzymać się słów ustawy, ale jej treści i mocy działania.
- Placuit in omnibus rebus praecipuam esse iustitiae aequitatisque quam stricti iuris rationem (C. 3, 1, 8) - We wszystkich sprawach powinna mieć pierwszeństwo zasada sprawiedliwości i słuszności nad zasadą ścisłego prawa.
- Non omnis vox iudicis iudicati continet auctoritatem (C. 7, 45, 7pr.) - Nie każda wypowiedż sędziego ma moc wyroku.
- Advocatorum error litigatoribus non noceat (C. 2, 9, 3pr.) - Błąd adwokatów niech nie szkodzi stronom.
- Incivile est nisi tota lege perspecta una aliqua particula eius proposita iudicare vel respondere(D. 1, 3, 24) - Nieprawidłowe jest wydawanie wyroku lub opinii prawnej bez uwzględnienia całości ustawy, na podstawie jednego jej fragmentu.
- Iura non in singulas personas, sed generaliter constituuntur (D. 1, 3, 8) – Prawa są stanowione nie ze względu na konkretne osoby, lecz dla wszystkich.
- Omnis definitio in iure civili periculosa est: parum est enim, ut non subverti potest (D. 50, 17, 202) – Wszelka definicja w prawie cywilnym jest niebezpieczna, ponieważ rzadko się zdarza, by nie można było jej podważyć.
- Satius enim esse impunitum relinqui facinus nicentis quam innocentem damnari (D. 48, 19, 5 pr.) – Lepiej pozostawić bezkarnym występek złoczyńcy, niż skazać niewinnego.
- Nullus videtur dolo facere, qui iure suo utitur (D. 50, 17, 55) – Uważa się, że nie działa podstępnie ten[,] kto korzysta ze swego prawa.
- Nemo enim in persequendo deteriorem causam, sed meliorem facit (D. 50, 17, 87) – Dochodzenie sprawy przed sądem nie może pogorszyć, lecz jedynie polepszyć sytuację powoda.
- Iuris prudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia (D. 1, 1, 10, 2) – Nauka prawa jest znajomością spraw boskich i ludzkich oraz wiedzą o tym[,] co sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe.
- Dolum malum facit qui ex aliena iactura lucrum quaerit (D. 14, 3, 17, 4) – Działa podstępnie, kto próbuje osiągnąć zysk z cudzego niepowodzenia.
- Is damnum, dat qui iubet dare (D. 50, 17, 169pr.) – Ten wyrządza szkodę, kto rozkazuje ją czynić.
- Nam hoc natura aequum est neminem cum alterius detrimento fieri locupletiorem (D. 12, 6, 14) – Słuszne jest, aby nikt nie wzbogacał się z cudzej straty.
- Nulla pactione effici potest, ne dolus praestetur (D. 2, 14, 27, 3) – Umową nie można wyłączyć odpowiedzialności za podstęp.
- Reformatio in peius iudici appellato non licet (ad D. 49,1,1 pr.) – Sędziemu apelacyjnemu nie wolno zmieniać (wyroku) na niekorzyść (odwołującego się).
- Nemo auditur propriam turpitudinem allegans (ad C. 7, 8, 5) – Powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany.
- Cogitationis poenam nemo patitur (D. 48, 19, 18) – Nikogo nie karze się za jego myśli.
- Dolus non praesumitur (ad D. 22, 3, 18, 1) – Złego zamiaru nie domniemuje się.
- Iustitias vestras iudicabo (napis na ścianie trybunałów w dawnej Polsce) – Osądzę waszą sprawiedliwość.
- Neminem captivabimus nisi iure victum (na podstawie przywilejów Władysława Jagiełły z lat 1430-1433) – Nikogo nie uwięzimy, o ile nie zostanie pokonany prawem.
- Cessante ratione legis, cessat ipsa lex (ad D. 35, 1, 72, 6) – Gdy ustaje przyczyna obowiązywania ustawy, traci moc sama ustawa.
- Cum in verbis nulla ambiguitas est, non debet admitti voluntatis quaestio (D. 32,25,1) – Gdy w słowach nie ma żadnej dwuznaczności, nie należy podnosić kwestii woli.
- Male nostro iure uti non debemus (Gaius 1, 53) – Nie powinniśmy źle korzystać (z przysługującego) nam prawa.
- Ius est ars boni et aequi (D. 1, 1, 1 pr.) – Prawo jest umiejętnością stosowania tego, co dobre i słuszne.
- Non exemplis, sed legibus iudicandum est (C. 7, 45, 13) – Należy orzekać na podstawie ustaw, a nie naśladować wcześniejsze rozstrzygnięcia.
- Nulla poena sine lege (D. 50, 16, 131, 1) – Nie ma kary bez ustawy.
- Quod ad ius naturalre attinet, omnes homines aequales sunt (D. 50, 17, 32) – Zgodnie z prawem naturalnym wszyscy ludzie są równi.
- Delicta parentium liberis non nocent (ad C. 6, 7, 2 pr.) – Czyny niedozwolone rodziców nie obciążają dzieci.
- Nulla iniuria est, quae in volentem fiat (D. 47, 10, 1, 5) – Nie wyrządza się krzywdy chcącemu.
- Dura lex, sed lex (ad D. 40, 9, 12, 1) – Twarde prawo, ale prawo.
- Quod omnes similiter tangit, ab omnibus comprobetur (C. 5, 59, 5, 2) – Co wszystkich jednakowo dotyczy, winno być przez wszystkich zatwierdzone.
- Summum ius summa iniuria (Cicero, de off. 1, 33) – Najwyższe prawo (bywa) najwyższym bezprawiem.
- Alienus dolus nocere alteri non debet (D. 44, 4, 11 pr.) – Nikogo nie powinien obciążać cudzy podstęp.
- Res iudicata pro veritate accipitur (D. 50, 17, 207) – Rozstrzygnięcie sądowe przyjmuje się za prawdziwe.
- Legem brevem esse oportet (Seneca, ep. 94, 38) – Ustawa powinna być zwięzła.
- In omnibus quidem, maxime tamen in iure aequitas spectanda sit (D. 50, 17, 90) – We wszystkim, szczególnie jednak w prawie, należy mieć na względzie (zasady) słuszności.
- Vanae voces populi non sunt audiendae (C. 9, 47, 12) – Nie należy dawać posłuchu czczym głosom tłumu.
- Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi (D. 1, 1, 10 pr.) – Sprawiedliwość jest niezmienną i trwałą wolą zagwarantowania każdemu jego prawa.
- Non omne quod licet honestum est (D. 50, 17, 144 pr.) – Nie wszystko, co dozwolone, jest uczciwe.
- Leges bonae ex malis moribus procreantur (Macrobius sat. 3, 17, 10) – Dobre ustawy rodzą się ze złych obyczajów.
- Quid est enim civitas nisi iuris societas civium (Cicero, de re publ. 1, 49) – Czym jest bowiem państwo, jeśli nie opartym na prawie związkiem obywateli.
- Legem bonam a mala nulla alia nisi naturae norma dividere possumus (Cicero, de leg. 1, 44) – Dobre prawo od złego możemy odróżnić miarą prawa natury.
- Vim vi repellere licet (D. 43, 16, 1, 27) – Siłę wolno odeprzeć siłą.
- Silent leges inter arma (Cicero, pro Mil. 4, 11) – Milkną prawa w szczęku broni.
- Onus est honos qui sustinet rem publicam (Varro, de I, I, 5, 73) – Obowiązek jest zaszczytem utrzymującym Rzeczpospolitą.
- Libertas inaestimabilis res est (D. 50, 17, 106) – Wolność jest rzeczą bezcenną.
- Cedant arma togae (Cicero, de off.1, 77) – Niech oręż ustąpi przed togą.
- Salus populi suprema lex esto (Cicero, de leg. 3, 8) – Dobro Rzeczypospolitej niechaj będzie najwyższym prawem.
- Hominum causa omne ius constitutum sit (D. 1, 5, 2) – Wszelkie prawo winno być stanowione ze względu na człowieka.
- Pacta sunt servanda (ad D. 2, 14, 7, 7) – Umów należy dotrzymywać.
- Nostrum est iudicare secundum allegata et probata (ad D. 1, 18, 6, 1) – Powinniśmy sądzić zgodnie z przedłożonymi i pewnymi (dowodami).
- Lex retro non agit (ad C. 1, 14, 7) – Ustawa nie działa wstecz.
- Quod initio vitiosum est, non potest tractu temporis convalescere (D. 50, 17, 29) – To, co od początku jest wadliwe, nie może być uzdrowione przez (sam) upływ czasu.
- In testamentis plenius voluntates testantium interpretamur (D. 50, 17, 12) – Wykładnia testamentów opiera się na wnikliwym badaniu woli testatorów.
- Nemo est iudex in propria causa (ad C. 3, 5, 1) – Nikt nie może być sędzią we własnej sprawie.
- Nemo plus iuris ad alium transferre potest quam ipse habet (D. 50, 17, 54) – Nie można przenieść na drugiego więcej praw, niż ma się samemu.
- In dubio pro reo (ad D. 50, 17, 125) – W razie wątpliwości (należy rozstrzygać) na korzyść pozwanego.
- Secundum naturam est commoda cuiusque rei eum sequi, quem sequuntur incommoda (D. 50, 17, 10) – Naturalne jest, aby ten czerpał korzyści z rzeczy, kto ponosi związane z nią ciężary.
- Ambulatoria est voluntas defuncti usque ad vitae supremum exitum (D. 34, 4, 4) – Wola spadkodawcy może być zmieniona aż do ostatniego tchnienia.
- Ne quis absens puniatur (D. 48, 17, 1 pr.) – Nieobecny niech nie będzie karany.
- Reus excipiendo fit actor (D. 44, 1, 1) – Pozwany w zakresie zarzutu procesowego staje się powodem.
- Libera matrimonia esse antiquitus placuit (C. 8, 38, 2) – Z dawna już postanowiono, że małżeństwa są wolne.
- Ne eat iudex ultra petita partium (ad D. 10, 3, 18) – Niech nie wychodzi sędzia ponad żądania stron.
- Nullus idoneus testis in re sua intellegitur (D. 22, 5, 10) – Nikt nie może być wiarygodnym świadkiem we własnej sprawie.
- Venire contra factum proprium nemini licet (ad D. 1, 7, 25) – Nie wolno występować przeciwko temu, co wynika z własnych czynów.
- Prior tempore potior iure (C. 8, 17, 3) – Pierwszy w czasie, lepszy w prawie.
- Sententia facit ius inter partes (ad D.5, 2, 17, 1) – Wyrok tworzy prawo między stronami.
- Ei incumbit probatio qui dicit non qui negat (D. 22, 3, 2) – Ciężar dowodu spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym, kto przeczy.
- Bis de eadem re ne sit actio (ad Gaium 4, 107) – Nie można procesować się dwa razy o to samo.
- Actor rei forum sequitur (C. 3, 19, 3) – Powód idzie do sądu (właściwego dla) pozwanego.
- Impossibilium nulla obligatio est (D. 50, 17, 185) – Nie ma zobowiązania, gdy [świadczenie] jest niemożliwe.
- Si in ius vocat, ito (Ustawa XII tablic) – Kto został wezwany przed sąd, niech się stawi.
- Ignorantia iuris nocet, ignorantia facti non nocet (ad D. 22, 6, 9 pr.) – Nieznajomość prawa szkodzi, nieznajomość faktu nie szkodzi.
- Lex posterior derogat legi priori (ad D. 1, 4, 4) – Ustawa późniejsza uchyla wcześniejszą.
- Favorabiliores rei potius quam actores habentur (D. 50, 17, 125) – Korzystniejszą (sytuację procesową) mają pozwani niż powodowie.
Artykuł zawiera wykaz 86 paremii umieszczonych na kolumnach Sądu Najwyższego w Warszawie.
